ايران يكي از كشورهاي مهم در توليد برخي محصولات باغي چون مركبات است. نارنگي يكي از مهمترين محصولات باغي است كه در استانهاي شمالي و جنوبي كشور توليد می‌شود. نارنگی‌ها گروه (گونه) متنوعي شامل...

3607 3 ثبت نظرات

برداشت، انبارداري (سردخانه) و عرضه نارنگی‌ها

یک سال قبل

برداشت، انبارداري (سردخانه) و عرضه نارنگی‌ها
مقدمه

ايران يكي از كشورهاي مهم در توليد برخي محصولات باغي چون مركبات است. نارنگي يكي از مهمترين محصولات باغي است كه در استانهاي شمالي و جنوبي كشور توليد می‌شود. نارنگی‌ها گروه (گونه) متنوعي شامل ساتسوما، كلمانتين و تانجرين ها با مشخصه پوست نازكي و سهولت در پوست گيري هستند كه به دليل راحتي در جدا نمودن قاچ‌هاي ميوه، مقبوليت بيشتري نزد مصرف كنندگان نسبت به ساير مركبات دارند.گاهي از نام تانجرين هم براي اين گروه استفاده می‌شود اما در تجارت به انواع با پوست نارنجي متمايل به قرمز اطلاق می‌شود. با اينكه با استقبال عمومي مواجه هستند ولي عمر انباري آنها به طور متوسط 2 تا 4 هفته گزارش شده است كه كمتر از نصف عمر ساير مركبات است. ميزان منافذ و نفوذپذيري پوست پايين است بنابراين فعاليت الكل دهيدروژناز كه منجر به بدطعمي ميوه طي انبارداري می‌شود در آن بالا است. همچنين در شرايط تنفس غير هوازي توليد اتيلن مي كنند كه در ساير مركبات كمتر مشاهده می‌شود.
از نظر ارزش غذايي نارنگي‌ها بين 54-13 ميلي گرم در 100 گرم بخش خوراكي آسكوربيك اسيد (ويتامين ث) 46-25 میلی‌‌گرم در 100 کلسیم، 132 گرم پتاسیم، 7/1 گرم فيبر دارند. درصد عصاره ميوه متفاوت و بين 35 درصد در نارنگي پيج،42 درصد در انشو تا بيش از 50 درصد در نارنگي ياشارمشاهده می‌شود. داراي نمك و چربي نيستند. ميزان كالري آن پايين (37كيلوكالري) است كه مانع چاقي می‌شود. در منابع بيش از 38 تا 42 تركيب از گروه روغ نهاي فرار در ميوه نارنگي‌ها گزارش شده است. نارنگي‌ها غني از ويتامين‌هاي مختلف و فسفر هستند كه به صورت تازه و يا در قالب آب ميوه، مربا و غيره مصرف می‌شوند. نارنگي يكي از منابع اصلي تهيه روغن پوست است. وجود چنين فرآورده‌هاي جانبي در نارنگي به اهميت اقتصادي آن مي‌افزايد.
منشا نارنگی‌ها كشور چين، جنوب آسيا و فيليپين است. نارنگي در نواحي گرمسيري و نيمه گرمسيري رشد مي‌كند. برزيل، چين، مصر، ژاپن، هند، ايران، ايتاليا، مكزيك، اسپانيا، تايلند، تركيه و امريكا توليدكنندگان اصلي نارنگي هستند. استانهاي توليد كننده در ايران شامل گلستان، مازندران و تا حدودي گيلان در شمال و استان هاي فارس، كرمان، هرمزگان و خوزستان در جنوب ايران است.
براي اين گروه از مركبات، نام‌هاي ماندارين و تانجرين استفاده می‌شود. اصطلاح تانجرين اولين بار در قرن نوزده و براي توصيف مانداري نهايي كه داراي رنگ پوست نارنجي متمايل به قرمز بود استفاده شد. هر دو گروه نارنگي بسيار متنوع بوده و زيرگونه هاي مختلفي دارند. گونه هايي چون نارنگی‌هاي ساتسوما يا انشو، مديترانه‌اي، كينگ و معمولي در دنيا شناخته شده هستند. در اين ميان نارنگي معمولي و هيبريدهاي آن اهميت اقتصادي بيشتري دارند. در ايران نارنگي‌هاي دنسي، انواع انشو، كينو، پيج، پونكن (يونسي)، تانگور، مينولا تانجلو، اورلاندو تانجلو توليد مي‌شوند.
مديريت پس از برداشت نارنگي‌ها شامل عملياتي با هدف افزايش عمر قفس هاي، تازگي و ظاهر مطلوب ميوه بعد از جدا شدن از درخت است. در مراحل پس از برداشت شامل برداشت، بسته‌بندي، انبار، درجه‌بندي و انتقال نزديك به 25-20 درصد ضايعات وجود دارد. مديريت علمي اين مراحل منجر به كاهش ضايعات می‌شود. همانند عوامل پس از برداشت، عوامل قبل از برداشت چون ابزار برداشت و بلوغ ميوه، نوع رقم از نظر ريخت ظاهري و تركيبات داخلي، تغذيه، شرايط محيطي، وضعيت درخت، آسيب هاي قبل از برداشت و غيره در ماندگاري و كاهش ضايعات ميوه موثر است.
مديريت برداشت
بلوغ ميوه نارنگي (بلوغ برداشت و بلوغ فيزيولوژی)

زمان رسيدن و بلوغ واقعي ميوه براي توليدكنندگان جهت تعيين زمان برداشت ميوه مهم است. معمولا ميوه زماني مناسب برداشت است كه مطلوب نظر مصرف كننده باشد. اين حالت به بلوغ برداشت اشاره می‌کند كه بستگي به فاصله از بازار، ظاهر ميوه (رنگ، اندازه و شكل)، بافت، سفتي، عطر و بو و مزه (شيريني، ترشي و تلخي) دارد.
بلوغ فيزيولوژي به مراحل نهايي فرايندهاي بيولوژي ميوه و يا كل درخت اشاره دارد. بنابراين بلوغ فيزيولوژي متفاوت از بلوغ برداشت است. عمده شاخص بلوغ برداشت در نارنگی‌ها رنگ پوست است كه بايد 25 درصد سطح ميوه به رنگ نارنجي زرد درآيد. كيفيت ميوه براي برداشت بستگي به مواد جامد محلول (در نارنگي 8 درصد و بالاتر) و اسيديته ميوه دارد.
برداشت نارنگي‌ها
معمولا نارنگي‌ها با دست و توسط نردبان برداشت مي‌شوند. كيفيت ميوه بستگي زيادي به ميزان آسيب و زخم حين برداشت دارد و در اين مرحله نياز به دقت زيادي است. توصيه می‌شود در صبح زود و هواي با رطوبت بالا كه پوست ترد و در آماس است و احتمال تركيدگي غدد روي پوست وجود دارد برداشت انجام نشود. از طرفي نارنگي‌ها به عارضه پلاگينگ حساس هستند. بدين معني كه در زمان برداشت بخشي از پوست ميوه همراه دم ميوه روي درخت باقي مي ماند. بنابراين برداشت با قيچي نوك گرد مانع اين آسيب می‌شود. برداشت قبل از بلوغ و يا بيش از حد رسيده نيز سبب پفكي شدن، ايجاد فاصله بين پوست و گوشت و در نتيجه ترك خوردگي پوست با كمترين فشار می‌شود. بطوركلي نارنگی‌ها بايد با دقت بيشتري نسبت به ساير مركبات تا رسيدن به مصرف كننده حمل شوند.
استفاده از روش مناسب برداشت تاثير زيادي در جلوگيري از ضايعات پس از برداشت دارد. دم ميوه به نحوي قيچي شود كه قسمت باقيمانده روي ميوه همسطح ميوه باشد. در صورت باقي ماندن بخشي از دم ميوه، سبب ايجاد زخم در پوست میوه‌هاي مجاور در داخل جعبه می‌شود كه اين زخم‌ها منافذي براي ورود قارچ‌هاي عامل پوسيدگي هستند. رعايت برخي نكات كليدي در زمان برداشت، متضمن كاهش ضايعات خواهد بود. در اين راستا می‌توان به موارد زير اشاره كرد:
• وجود كارگران ماهر، برداشت مناسب ميوه از درخت را تضمين می‌کند.
• در نواحي مرطوب كه پوسيدگي پن يسيليومي رايج است سعي شود نارنگي به ويژه انشو كه ممكن است بخشي از پوست ميوه همراه با دم روي ساقه باقي بماند با قيچي برداشت شود.
• در موقع برداشت میوه‌ها به منظور جلوگيري از ايجاد زخم در سطح پوست، كارگران بايد داراي ناخن‌هاي كوتاه بوده و از دستكش استفاده نمايند.
• از مخلوط كردن میوه‌هايي كه قبل از برداشت روي خاك افتاده‌اند با میوه‌هاي تازه چيده شده خودداري شود. اين میوه‌ها بايد به طور جداگانه جمع آوري و مصرف شود و از ورود آنها به انبار جلوگيري شود.
• بهتر است میوه‌هاي مركبات بلافاصله پس از برداشت به فضاي سرپوشيده، انبار و يا سردخانه حمل شود و از قرار دادن محصول برداشتي در محوطه باغ به دليل تابش مستقيم آفتاب، نوسانات آب و هوايي و احتمال بارندگي خودداري شود.
عمليات پس از برداشت
كيورينگ (تيمار دمايي سرد يا گرم) و شستشو

يكي از عمليات‌هاي كيورينگ (علاوه بر ترميم زخم‌ها بوسيله تيمار دمايي) كاهش دماي باغي ميوه است كه به پايداري مراحل متابوليكي آن كمك می‌کند. ممكن است میوه‌ها در محوطه انبارها براي 24 ساعت قرارداده و سپس اقدام به شستشو نمود. با شستشو رنگ اصلي و براقيت ميوه آشكار می‌شود. در اين مرحله جهت ظاهر خوب ميوه، كاهش آب از دست‌دهي و كاهش پوسيدگي قارچي ممكن است از واكس به تنهايي و يا همراه با يك قارچكش كم خطر نيز استفاده شود.
سبززدايي
سبززدايي جهت شكستن رنگ سبز پوست ميوه بدون اينكه روي كيفيت دروني ميوه تاثير بگذارد به ويژه در نارنگی‌هاي زودرس استفاده می‌شود. اين عمليات براي میوه‌ی انواع مركباتي كه بخش خوراكي (گوشت) آنها رسيده است اما هنوز پوست سبز است (در نارنگي انشو متداول است) ضرورت دارد. تحت شرايط تنش ملايم مثل شبهاي سرد، مركبات بطور طبيعي سبززدايي می‌شوند. بنابراين چنانچه ذائقه‌ي مصرف كننده با رنگ سبز ميوه منطبق باشد نيازي به سبززدايي ميوه و هزینه‌ی اضافي نيست. از طرفي بايد دقت نمود كه میوه‌ها قبل از اينكه نسبت قند به اسيد آنها به 7 رسيده باشد با هدف سبززدايي برداشت نشوند (در سال هاي اخير مشاهده شد كه نارنگي انشو زودتر از زمان مناسب برداشت و با سبززدايي با كيفيت بسيار پايين وارد بازار شد).
روشي كه معمولا براي تيمار اتيلن بكار می‌رود شامل جابجايي دايمي هوا در فضاي سبززدايي با غلظت پايين اتيلن است. غلظت اتيلن معمولا حدود 5 پي پي ام است و بندرت متجاوز از10 پي پي ام می‌شود. جريان هواي كافي و وسايل تهويه، توزيع اتيلن را يكنواخت كرده و دي اكسيد كربن اضافي را خارج مي كند.
مدت زمان سبززدايي نيز اثر مستقيم روي پوسيدگي دارد. تيمار طولاني‌تر به همان ميزان تعداد بالاتر میوه‌هاي پوسيده را ايجاد مي‌كند. در نارنگی‌ها سبززدايي در دماي 26-28 درجه و رطوبت 95-90 درصد به مدت 48 ساعت پيشنهاد شده است. بايد توجه نمود كه در نارنگی‌ها، چنانچه زمان سبززدايي بيش از 36 ساعت شود به پوسيدگي آنتراكنوز حساس‌تر می‌شوند. جدا شدن تكمه، ايجاد منفذي نموده كه راه را براي نفوذ عوامل پوسيدگي قارچي (کپک‌هاي سبز و آبي) به درون ميوه هموار می‌کند. نارنگی‌هاي سبززدايي شده بايد وارد بازار شوند و قابليت نگهداري در انبار را ندارند.
درجه‌بندي و بسته‌بندي
عمليات درجه‌بندي پس از برداشت نارنگی‌ها كمتر توسط توليدكننده (باغدار) انجام می‌شود. غالبا میوه‌ها به صورت دستي و بر اساس خصوصيات فيزيكي چون وزن، اندازه، رنگ، شكل و درجه آسيب درجه‌بندي می‌شوند. در اين سطح ممكن است از يك صفحه مشبك دستي به نام فروت سايزر و با قطرهاي متفاوت استفاده شود كه میوه‌هاي هم اندازه را در يك ظرف قرار می‌دهد. در واحدهاي بسته‌بندي كه حجم بالاي ميوه وارد می‌شود. ماشين‌هاي بسته‌بندي نيمه خودكار وجود دارد. معمولا در اين ماشين‌ها عمليات سورتينگ، شستشو، واكس و درجه‌بندي بر اساس اندازه انجام می‌شود. در ايران سه شاخص شكل، رنگ و اندازه ميوه در درجه‌بندي اهميت دارند. بيشتر توليدكنندگان ميوه را به صورت سردرختي مي‌فروشند و نقشي در درجه‌بندي و عرضه به بازار ندارند. خريدارهاي عمده ممكن است ميوه را به صورت فل‌هاي و بدون درجه‌بندي وارد بازار نمايند و يا اينكه حداكثر در جعبه‌هاي كوچك با يك يا دو لايه ميوه عرضه نمايند.
درجه‌بندي نارنگی‌ها داراي فوايدي چون يكنواختي در شكل عرضه توسط همه توليدكنندگان، قيمت مناسب‌تر، داراي برچسب اطلاعات ميوه، حق انتخاب و مقايسه براي مصرف كننده، تضمين كيفيت ميوه و كاهش ضايعات، امكان خريد و فروش بدون بررسي و به صورت الكترونيكي است.
در فرايند بسته‌بندي مواد مورد استفاده در جنس بسته‌ها مهم هستند. آنها بايد ويژگي‌هاي كمي و كيفي ميوه را حفظ نمايند و طي انتقال و انبار مانع پلاسيدگي ميوه شوند. برچسب بسته‌ها معمولا حاوي اطلاعاتي چون كيفيت، رقم، تاريخ بسته‌بندي، وزن، قيمت و ... است. مواد متشكله بسته‌ها بايد ضمن ارزان، تميز و جذاب بودن، قابل بازيافت و از مواد سازگار با محيط زيست باشد. همچنين با داشتن منافذ مناسب جهت جريان هوا و تهويه، شرايط خوبي را براي ميوه در صورت قرار دادن در انبار فراهم نمايد.
بهتر است جهت جلوگيري از خراش میوه‌هاي درجه يك آنها را بسته‌بندي نموده و حين حمل و نقل، فواصل بين آنها با كاغذ، سيني‌هاي كاغذي يا پلي اتيلني و ... پر شوند. معمولا درب بسته‌ها با نوار چسب‌هایی به عرض 3 تا 4 سانتي متر بسته می‌شوند. بسته‌هاي مورد استفاده، جهت جلوگيري از زخمي شدن پوست ميوه نبايد داراي لبه‌هاي تيز باشند. جريان هواي شديد در اطراف ميوه سبب چروكيدگي پوست و كاهش وزن ميوه می‌شود.
از تكنيك بسته‌بندي شرينك رپ هم جهت بسته‌بندي تك ميوه نارنگي استفاده می‌شود. در اين روش فيلم پلي اتيلني با دما به دور ميوه پيچيده می‌شود طوري كه كاملا به پوست چسبيده و فاقد هوا بين آنها است. اين روش تا سه هفته عمر قفسه‌اي نارنگی‌ها را افزايش می‌دهد.
انبار نارنگي
توليد نارنگي به صورت فصلي و كوتاه مدت است ولي تقاضا براي خريد آن طي دوره طولاني‌تري است. به همين دليل براي طولاني نمودن دوره مصرف ميوه نياز به انبار است تا توليدكننده نيز مطمئن از عرضه تدريجي و ثبات قيمت محصول خود باشد. در ايران نارنگي هم در سردخانه و هم در انبارهاي معمولي نگهداري می‌شود. بطوركلي رعايت نكات زير در انبار سبب حفظ كيفيت ميوه می‌شود:
• انبار بايد در يك مكان با زهكشي مناسب احداث شود.
• انبار بايد به محل توليد نزديك و به آساني قابل دسترس باشد.
• انبار از رطوبت زياد، گرماي بالا، تابش مستقيم و آفات محافظت شود. توصيه می‌شود مجهز به رطوبت‌سنج و دماسنج باشد.
• اسكلت انبار و كف آن بايد حداقل 35-30 سانتي متر بالاتر از سطح زمين ايجاد شود تا از تشكيل هواي دم كرده در درون آن جلوگيري شود.
• قبل از ورود میوه‌ها به انبار به خوبي با بخاردهي يا توسط مواد گندزدا تميز شود.
• دقت شود فاقد هر گونه ترك و منافذي جهت جلوگيري از ورود حشرات باشد.
• میوه‌هاي نارنگي قبل از انبار تميز و خشك شوند.
• میوه‌هاي آلوده براي جلوگيري از سرايت آلودگي به میوه‌هاي سالم جدا و از انبار خارج شوند.
• میوه‌هاي نارنگي به تفكيك ورود به انبار (میوه‌هاي اوليه نزديك به خروجي) چيده شوند و جعبه هاي قديم با جديد مخلوط نشوند.
• انبار از تهويه و گردش هواي مناسب با هدف جلوگيري از تجمع گازهاي د ياكسيدكربن و اتيلن برخوردار باشد.
• انبار به طور منظم بازديد و وضعيت آلودگي، كيفيت طعم و مزه میوه‌ها بررسي شود.
نقل و انتقال
در بازارهاي محلي بيشتر از وانت هاي پيكان و يا نيسان جهت جابجايي میوه‌ها استفاده می‌شود. از كاميون و ميني‌كاميون‌ها براي انتقال به مسافت هاي دورتر استفاده می‌شود. چون نارنگی‌ها اغلب در جنوب و شمال ايران توليد می‌شوند بنابراين نياز است با اين وسايل نقليه به مناطق مركزي و شرق و غرب كشور ارسال شوند. در كشور ما كمتر از قطار و هواپيما استفاده می‌شود. مسافت هاي جابجايي در داخل كشور به بيش از 1000 كيلومتر هم می‌رسد. ممكن است نارنگی‌ها به صورت فل‌هاي، داخل جعبه و يا بسته‌بندي شده به اين مناطق ارسال شوند. به هر صورت در اين زمينه نياز به رعايت مواردي به شرح ذيل است:
• روش حمل و نقلي كه استفاده می‌شود نسبت به ساير رو شها ارزان و در زمان برداشت به آساني در دسترس باشد.
• طي جابجايي و انتقال، نارنگی‌ها از آسيب و شرايط بد هوا محافظت شوند.
• كارگران در بارگذاري و تخليه میوه‌ها احتياط لازم را داشته باشند. جعبه ها را طوري قرار دهند كه در هم كلاف شده و در جاده كمتر تكان بخورند.
• بهتر است از جعب ههايي كه لب ههاي آن در هم قفل می‌شوند استفاده و حتي المقدور از پر كردن بيش از اندازه آنها خودداري شود تا مانع از فشردگي محصول در جعبه‌ي زيرين شود.
• به جاي استفاده از پوشش تيره رنگ براي حفاظت جعبه ها در روي وسيله نقليه، بهتر است از پوشش سفيد رنگ كه با انعكاس نور فضا را خنك نگه مي دارد استفاده شود.
• میوه‌ها قبل از رسيدن به فروشگاه شستشو و تميز شوند و نبايد از هيچ تيمار شيميايي براي رسيدن میوه‌ها آنطور كه در موز و كيوي مطرح است استفاده شود.
ضايعات و عوامل موثر در آن
مهمترين عوامل ايجاد ضايعات شامل آسيب‌هاي مكانيكي قبل و بعد از برداشت، شوكهاي ناشي از دما، آفات و بيماري‌ها و علل فيزيكوشيميايي است. اين ضايعات در كليه ي مراحل پس از برداشت با شروع برداشت تا زمانيكه ميوه به دست مصرف كننده برسد رخ می‌دهد. طي برداشت آسيب هاي فيزيكي چون ساييدگي و زخمي شدن میوه‌ها شايع است. بین 10-5 درصد ضايعات در اين مرحله به دليل برداشت ميوه ي نابالغ و نامناسب در روزهاي گرم است. در منابع به ميزان 10 درصد ضايعات ميوه در انبارها اشاره شده است . معمولا ميزان ضايعات طي درجه‌بندي و بسته‌بندي به ترتيب بين 8-5 و 5 درصد به دليل فقدان رعايت استانداردهاي كيفي، تكا نهاي شديد، وجود مواد نامناسب در ساخت بسته و پر كردن زياد از حد بسته‌ها است. به دليل جاده هاي نامناسب، وسايل نقليه نامناسب، فقدان مراكز جم عآوري، تجمع گرما و تهويه ضعيف كانتينرها طي حمل و نقل و بازاررساني به طور متوسط تا 5 درصد ضايعات مشاهده می‌شود.
کپك سبز
كپك سبز از بيماري‌هاي پس از برداشت است كه توسط قارچ Penicilliumdigitatum و از طريق منافذ و زخم‌ها در انواع مختلف مركبات ايجاد می‌شود. زخم‌هايي به اندازه چند غده روغني پوست، براي ايجاد اين آلودگي كفايت مي‌كند. قارچ‌ها در خاك باقيمانده و در دماي مناسب پاييز و يا زمستان جوانه زده و توليد اسپور مي كنند. اين اسپورها با باد به راحتي منتقل شده و اتاق هاي انبار، بسته‌بندي و ساير تجهيزات را آلوده مي كند. محل آلودگي در ابتدا به صورت يك لكه آبكي نرم است. بلافاصله ميسليوم هاي سفيد رنگ به سرعت در سطح لكه شروع به رشد نموده و وقتي به قطر حدود 5/2 سانتي متري رسيد در مركز آن اسپورهاي سبز زيتوني رنگ توليد می‌شود . جهت كنترل اين عارضه بايد میوه‌ها با دقت برداشت و حمل شوند. كليه تجهيزات به طور روزانه توسط كلرين ضدعفوني شود. میوه‌ها توسط قارچكش تيابندازول خيسانده شده و در اتاق بسته‌بندي توسط محلول سديم ارتوفنيل فنات يا تيابندازول يا ايمازاليل همراه با واكس شستشو داده شوند. در نهايت اينكه بلافاصله میوه‌ها را سرد نموده و بسته‌هاي ميوه را در دماي كمتر از 10درجه سانتي گراد قرار داد.
كپك آبي
كپك آبي روي میوه‌ها بعد از برداشت و توسط قارچ P. italicum ايجاد می‌شود. اين عارضه به دليل اينكه در دماهاي كمتر از 10 درجه سانتي گراد نيز به سرعت رشد و گسترش مي يابد خطرناك تر از كپك سبز است. اما فراواني آن كمتر است. اسپورها از طريق زخم‌هاي روي پوست وارد ميوه می‌شود و با مهيا بودن رطوبت و مواد غذايي شروع به جوانه زني مي‌كند. اين قارچ نيز به دليل قدرت توليد اسپور زياد، توان مقاومت در برابر قارچك شها را دارد. علايم بيماري شبيه كپك سبز است با اين تفاوت كه وقتي قطر لكه ها به 5/2-2 سانتي متر رسيد ميسليوم‌ها در مركز آن تشكيل شده و توليد اسپورهاي آبي رنگ مي كنند. روش هاي كنترل آن همانند كپك سبز است.
پوسيدگي قهوه اي
خسارت ناشي از پوسيدگي ميوه مركبات (Brown rot) در مناطق مركبات خيز شمال كشور با داشتن شرايط آب و هوايي معتدل و بارندگي زياد به عنوان يكي از معضلات باغداري مركبات است و همه ساله موجب خسارت اقتصادي فراواني می‌شود. خسارت اين بيماري در باغ‌هاي با خاك سنگين و با زهكش نامناسب يا بدون زهكش در طي دوره هاي طولاني بارندگي و شبنم در اواخر شهريور و اوايل پائيز و در مرحله قبل از برداشت يا در طول دوره برداشت محصول زياد است و در زمان تغيير رنگ ميوه اين قارچ در سطح ميوه روي درخت بخصوص میوه‌هاي نزديك سطح زمين يا حتي گاهي روي میوه‌هاي بالاي درخت كه در ارتفاع 5/1-1 متر هستند آلودگي ايجاد مي كند و موجب پوسيدگي ميوه در باغ و انبار می‌شود. بعضي از سال‌ها شدت آلودگي با بارندگي‌هاي طولاني همراه با وزش بادهاي شديد بيشتر می‌شود.
جهت جلوگيري از خسارت عامل بيماري موارد زير توصيه مي‌گردد:
• هرس تاج درختان از ارتفاع 45 سانتيمتر از سطح خاك در اسفند ماه به منظور جلوگيري از تماس مستقيم شاخه و ميوه با خاك
• ايجاد زهكش مناسب در باغ
• توصيه سيستم آبياري قطر هاي و اجتناب از آبياري كرتي در باغ
• استفاده از قار چكش با تركيبات مسي ترجيحا (اكسي كلرورمس) قبل از شروع بارندگي در شهريور ماه در ارتفاع 1-5/1 متري از سطح خاك با پوشش كامل قار چكش در سطح برگ، سرشاخه و میوه‌ها بنحوي كه پس از سم‌پاشی 72-48 ساعت بارندگي نداشته باشيم.
• هرس شاخه هاي نرك
• هرس شاخه ها با هدف نفوذ نور و جريان هواي بيشتر به داخل تاج درخت
از مهم ترين علل آلودگي قارچي به موارد زير مي‌توان اشاره كرد:
• میوه‌هاي كپك زده و ريزش يافته بر روي زمين كه از راه زخم‌هاي پوستي آلوده شده اند
• هرس نكردن شاخه ها كه باعث زخمي شدن میوه‌ها می‌شود
افتادن و جراحت میوه‌ها
پفي شدن

بر اساس شواهد بدست آمده، میوه‌هاي با رسيدگي زياد، عدم تعادل نسبت ازت به فسفر و درختان قوي باعث ايجاد ضخامت در پوست و جدا شدن آن از گوشت می‌شوند. اين پديده در نارنگی‌هاي پونكن و ساتسوما شايع است.در برخي ارقام چون نارنگي نوشين می‌تواند ژنتيكي باشد. برداشت در مرحله صحيح رسيدگي، تيمار التيام دهي قبل از انبار، تهويه مناسب انبار و اجتناب از انبارماني طولاني مدت در رطوبت نسبي بالا آسيب پفكي شدن را كاهش می‌دهد.
پوست راه راه
در پوست نارنگي با محتواي آب بالا و يا بعد از بارا نهاي سنگين يا آبياري قبل از چيدن به وسيله ي ساييدگي مكانيكي ايجاد می‌شود. عمل برس زدن در حين سورتينگ چنانچه با بر سهاي زبر انجام شود اين مشكل را تشديد مي‌كند. مشخص شده است كه میوه‌هاي كاملا رنگ گرفته به اين عارضه حساستر است. علايم به صورت ايجاد نوارهاي قرمز قهوه اي رنگ روي پوست ميوه است بايد سعي نمود میوه‌ها 7-5 روز بعد از باران برداشت شوند. واحدهاي سورتينگ بايستي از برس‌هاي نرم در مرحله شستشوي ميوه استفاده نمايند.
سرمازدگي در انبار
در مركبات آسيب سرمايي در دماهاي پايين و نزديك به نقطه يخ‌زدگي رخ مي‌دهد. نگهداري میوه‌ها در دماي كمتر از آستانه تحمل(زير 3 سانتي گراد)به مدت 2 تا 3 هفته اين ناهنجاري را توسعه می‌دهد. عواملي چون برداشت خيلي زود و يا خيلي دير، رطوبت نسبي پايين اين نارسايي را افزايش می‌دهد. آسيب سرمايي در ضلع شمالي انبار رايج تر است.
علايم آسيب سرمايي به صورت لكه پوستي، فرورفتگي و آب سوخته شدن 3 در سطح ميوه رخ مي‌دهد. اين لکه‌های سطحی باعث كاهش بازارپسندي ميوه می‌شوند . نگهداري مرحله اي به صورت 3-2 هفته در 10 درجه، سپس 3 هفته در 5 درجه سانتي گراد در كنترل آسيب سرمايي موثر است. عمل واكس زدن، كاربرد قارچ كش تيابندازول اين پديده را كاهش داده ولي حذف نمي‌كند.
گرانوله شدن ميوه
نارنگي پيج بيش از ساير ارقام در معرض پديده اي به نام گرانوله شدن ١ قرار دارند. اين پديده فيزيولوژيكي هنگامي كه ميوه پيج روي درخت، پس از رسيدن تا اواخر پاييز و يا در انبار به مدت طولاني باقي مي ماند ظاهر می‌شود. در مناطق گرم با رطوبت پايين، تبخير آب از ميوه در وقوع اين ناهنجاري نقش دارد. همچنين میوه‌هاي بيش از حد رسيده يا میوه‌هاي درختان جوان ، مستعد براي افزايش اين عارضه هستند.
در حالت شديد، كيفيت دروني ميوه كاملاً تغيير می‌کند و داخل ميوه خشك و اليافي می‌شود. در میوه‌هاي گرانوله شده، ميزان آب ميوه به علت تشكيل ژل در آبدانك ها شديدا كاهش مي يابد. برداشت در زمان مناسب رسيدگي و حفظ رطوبت اطراف ميوه طي انبارداري مي‌تواند در كاهش گرانوله شدن موثر باشد.
لكه روغني
در اثر تخريب سلو لهاي روغني واقع در بافت فلاودو روغن داخل آنها خارج می‌شود. اين روغن براي سلولهاي سطح پوست سمي و مخرب بوده و باعث لكه مردگي در سلول هاي سطحي می‌شود. تشكيل لكه‌هاي زرد، سبز يا قهوه‌اي به اشكال نامنظم كه غده‌هاي روغني پوست به علت فرورفتگي باف تهاي بين آنها برآمده و برجسته هستند.
در دماهاي زير 10 درجه سانتي گراد ميزان اين اختلال كاهش مي يابد. پوشش واكس، صدمه لكه روغني را تا 35 درصد كاهش می‌دهد. برداشت ميوه در بعدازظهر، برداشت صحيح ميوه، حفظ و نگهداري محصول در سايه براي 2-1 روز قبل از حمل ونقل ميزان آماس و آب پوست را كاهش داده كه در نتيجه ميوه حساسيت كمتري به اين عارضه خواهد داشت.
فروپاشي دمگاه
يكي از رايج ترين آسيب‌هاي پوستي در مركبات است كه در اثر آب از دست دهي ايجاد می‌شود. میوه‌هاي آسيب ديده مستعد پوسيدگي دمگاه و ساير بيمار يهاي قارچي هستند. میوه‌هاي پوست ضخيم نسبت به پوست نازكها حساس ترند. از مهمترين عوامل اين عارضه، عدم تعادل در ميزان ازت و پتاس، كاهش رطوبت ميوه بعد از برداشت و قبل از واكس‌زني تهويه ناقص و در نتيجه تجمع بالاي CO2 گزارش شده است. در اين حالت با تخريب بافت پوست در ناحيه دمگاه، ايجاد نواحي قهوه اي فرو رفته با اشكال غير منظم مي نمايد. وقوع اين عارضه از فصلي به فصل ديگر متفاوت است اما در ميوه كاملاً يا بيش از حد رسيده متدوا لتراست.
با رعايت مسايلي چون برداشت و جابجايي دقيق و به دنبال آن حمل و نقل سريع ميوه به اتاق بست هبندي، كاهش فاصله بين زمان برداشت تا واكس زني، نگهداري میوه‌ها در رطوبت نسبي بالا و جلوگيري از برس زني شديد در زمان بسته‌بندي مي‌توان صدمات آن را كاهش داد.
تكنولوژي كاهش ضايعات
عمليات قبل از برداشت

تيمارهاي قبل از برداشت چون تغذيه، كنترل آفات، شرايط محيطي چون باد و رطوبت و وضعيت درخت در عمر پس از برداشت نارنگي موثر است. تغذيه با پتاسيم عمر قفسه اي ميوه را افزايش می‌دهد.
شستشو و تميز نمودن
در اين مرحله میوه‌هاي پوسيده و آفت زده نيز حذف می‌شوند. ممكن است میوه‌ها به صورت دستي در مخزن آب حاوي ماده ضدعفوني كننده هيپوكلريت اسيد شستشو شوند. ممكن است به صورت مكانيكي بوسيله برس كه با نازل روي ميوه آب حاوي قارچكش ايمازاليل (يك در هزار) و يا تيوبندازول (يك در هزار) اسپري شده شستشو شوند. نقل و انتقال ميوه در هر يك از اين مراحل بايد با دقت كافي باشد تا آسيب به پوست ميوه به حداقل برسد.
سرد كردن اوليه ميوه
سرد كردن اوليه ميوه با هدفكاهش دماي ميوه بعد از برداشت براي ميوه ضروري است. اين عمليات سبب تاخير در رسيدن، كاهش ضايعات ميكروبي و تغييرات فيزيولوژي منفي بويژه در میوه‌هاي برداشت شده در شرايط اقليمي گرم می‌شود. اگر ميوه در مرحله رشدي مناسب برداشت شود و دماي آن در حد3-2 درجه سانتي گراد حفظ شود، می‌توان تا 4 ماه آن را نگهداري نمود. ذخيره در دماي بالاتر سبب آب از دست دهي، تنزل طعم، افزايش پوسيدگي، نازكي، خشكي و چروكيدگي پوست می‌شود. در صورتيكه رطوبت نيز به كمتر از 95-90 درصد برسد اين عوارض افزايش مي‌يابد. با جلوگيري از تماس مستقيم ميوه با نور خورشيد، برداشت در ساعات خنك روز، خنك كردن ميوه به روش تبخيري (عبور هواي خشك از سطح مرطوب ميوه) و قرار دادن در سردخانه می‌توان دماي ميوه را كاهش داد.
واكس زدن
پوشش واكس عمليات ويژه قبل از قرار دادن ميوه در انبار و يا به ندرت در زمان بسته‌بندي مركبات است كه با سه هدف انجام می‌شود
1) فراهم كردن درخشندگي مورد نياز جهت ظاهر بازارپسند ميوه،
2) حفاظت از اتلاف آب بعنوان پوششي جايگزين واكس طبيعي ميوه كه در طي عمليات شستشو حذف می‌شود،
3) بعنوان حامل قارچكش يا هر تركيب زيستي يا تنظيم كننده هاي رشد گياهي عمل مي كند.
در حالتي كه همراه با عامل زيستي براي كنترل پاتوژن‌هاي بيماري زا استفاده می‌شوند بايد دقت نمود كه با عامل زيستي سازگار باشد. واكس كارآمد، واكسي است كه ميزان كاهش وزن ميوه در اثر آب از دست دهي بيش از30 درصد نباشد. پوشش هاي واكس از مواد شيميايي مختلفي ساخته شده كه ممكن است غير خوراكي باشند اما در عمليات خشك كردن بخشي از آن تبخير می‌شوند. تنها واكس هاي خوراكي (موم زنبور عسل، واكس كارنوبا، كاندليلا و نيشكر) از اين قاعده مستثني بوده و روي ميوه باقي مي‌مانند. معمولاً اين پوشش‌ها بايد توسط مقامات ذيصلاح كشورهاي مربوطه تاييد شده و براي استفاده روي میوه‌ها گواهي شده باشند. براي میوه‌هاي صادراتي چنين پوش شهايي بايد استانداردهاي كشورهاي وارد كننده را دارا باشند. واكس نبايد زياد غليظ باشد چون مانع تنفس ميوه شده و ميوه بدطعم و تلخ مزه می‌شود. بنابراين بايد حتماً با آب مقطر رقيق نمود.
ساير پوشش هاي ميوه
علاوه بر واكس از موادي نظير كيسه‌هاي پلاستيكي (سلوفان)، کیسه‌هاي كاغذي و بسته‌هاي فيبري، كاغذهاي آغشته به واكس نيز جهت بسته‌بندي استفاده می‌شود. ميزان اتلاف كاهش آب محصول بستگي به ميزان نفوذپذيري مواد بسته‌بندي به بخار آب دارد. با قرار دادن پوشش فيزيكي در اطراف محصول، سرعت هوايي كه از سطح آن مي‌گذرد كاهش يافته و سبب به وجود آمدن اتمسفري اشباع از رطوبت مي‌گردد. بدين وسيله می‌توان از دست دادن آب محصول را به طور موثري كاهش داد. اين نوع بسته‌بندي با جلوگيري از تنش آبي میوه‌هاي برداشت شده، مانع از آسيب فيزيولوژيكي می‌شود، ولي اين تكنيك ممكن است سبب افزايش پوسيدگي در اثر اتمسفر اشباع از آب ميوه در داخل بسته شود. بنابراين تهويه كافي براي كنترل رطوبت جهت اجتناب از پوسيدگي بيش از حد ضرورت دارد.
قرار دادن در سردخانه
در نگهداري نارنگي در سردخانه چهار اصل را بايد رعايت كرد. اول فقط میوه‌هاي سالم انتخاب شوند چون سردخانه عوامل قارچي را از بين نمي برد بلكه فقط فعاليت آنها را كند می‌کند. هم چنين دماي پايين كيفيت ميوه را افزايش نمی‌دهد بلكه فقط آن را حفظ مي كند. دوم سرد كردن میوه‌ها بلافاصله بعد از برداشت است تا فعاليت ميكروارگانيسم‌ها كند شود. سوم شرايط مطلوب دمايي و رطوبتي در سردخانه فراهم شود. و چهارم شرايط سرد از نقطه شروع برداشت تا زمان مصرف مهيا شود. نارنگی‌ها در سردخانه با دماي متوسط 3 درجه سانتي گراد و رطوبت85 درصد نگهداري می‌شوند.
بازاريابي و فروش
بازاريابي مرحله كليدي در تقويت سود حاصل از باغ است. نبود يك بازار مناسب جهت عرضه محصول سبب عدم اطمينان توليدكننده به توليد ميوه با كميت و كيفيت بيشتر می‌شود. معمولا توليدكننده بيشترين انرژي خود را صرف توليد محصول مي كند و با بازار و عرضه محصول آشنايي كمتري دارد. در اين مرحله معمولا خريداران واسطه نقش ايفا مي‌كنند كه يا محصول را قبل از برداشت (سردرختي) و يا بعد از برداشت از توليد كننده خريداري مي‌كنند. باغدار به دلايلي چون عدم اطمينان از قيمت بالا در زمان برداشت ميوه، تاخير در پرداخت توسط خريدار، هزينه بالاي نگهداري و انتقال و اطلاعات كم درباره بازاريابي ميوه را به صورت سردرختي مي فروشد.
توليدكنندگان نيز بايد دقت نمايند كه خريدار كلي ميوه نيز ممكن است مشكلاتي براي صاحب باغ ايجاد كند. اين مشكلات شامل برداشت دير محصول و تاثير روي باردهي سال بعد، پرداخت دير مبلغ قرارداد فروش، احتمال كسر از قيمت فروش توسط خريدار به دليل ريزش ميوه و يا آسيب برف و ...، و يا ضرر و زيان باغدار بعلت عدم برآورد دقيق از محصول خود است..
عرضه مستقيم به بازار داراي محاسني چون قيمت بالاي ميوه، عدم وجود تعهد به خريدار عمده و فروش محصول با حجم كم است. در مقابل داراي مشكلاتي چون تقبل هزينه هاي برداشت و حمل و نقل، مطمئن نبودن از قيمت در زمان عرضه به بازار و تاخير در پرداخت توسط خريدار است.
بسته به درجه زيان در هر يك از اين مسيرها، باغدار بايد محصول خود را در اسرع وقت بفروشد. در صورت داشتن امكانات انتقال و بازاريابي بهتر است بطور مستقيم در بازار عرضه نمايد. هرچه مسير و چرخه عرضه به بازار كوتاهتر باشد مطمئنا توليدكننده سود بيشتري مي‌نمايد. وجود تعاوني هاي باغداران و تشك لهاي قانوني در كنار توليدكنندگان نارنگي ميزان ريسك باغدار را كاهش می‌دهد. اين تعاوني‌ها خود می‌توانند مسير عرضه به بازار، قيمت و حتي عقد قرارداد را تعريف و اجرايي نمايند.
صادرات
عمده مشكل صادرات نارنگي در ايران توليد كم، كيفيت پايين و ضعف در تكنولوژي هاي پس از برداشت از جمله سورتينگ، بسته‌بندي، وسايل نقليه و كشتي‌هاي يخچال دار است. در ايران نارنگی‌هاي پيج، انشو، كينو و قابليت صادرات به حداقل كشورهاي آسياي مركزي و حوزه خليج فارس را دارند.
فرآوري و مصارف
معمولا نارنگی‌ها عمر انباري طولاني ندارند و بعد از برداشت شروع به افت كيفي مي‌كنند. باقي ماندن ميوه روي درخت و رسيدگي بيش از حد هم خود مشكل ديگري است. جهت مقابله با اين مشكل، فرآوري ميوه می‌تواند يكي از مناسب ترين راه حل‌ها باشد. فرآوري ميوه به حفظ قيمت ميوه نارنگي طي دوره تراكم برداشت و عرضه كمك مي كند. صنايع فرآوري به میوه‌هاي هم‌شكل و هم اندازه نياز دارد. در اين صنايع میوه‌هاي پوست نازك ولي سفت به پوست نرم‌ها ارجحيت دارند. نارنگی‌ها نسبت به پرتقالها به شرايط خاصي جهت فرآوري از نظر نقل و انتقال و آماده‌سازي نياز دارند. عمده محصول نارنگی‌ها شامل آب ميوه، كنسانتره، مارمالاد، برگه و مواد جانبي چون اسانس‌ها و دي‌ ليمونن است. علاقمندي به آب ميوه نارنگي به دليل طعم خوشايند، طراوت بخش و ارزش غذايي (ويتامين ث، اسيد فوليك و فيبرهاي رژيمي) آن است. بعد از استخراج آب ميوه، محصول به جا مانده كيسه هاي آب ميوه به دو صورت تر و خشك است. از بذوز ميوه نيز روغن بذر استخراج می‌شود.
از پوست ميوه تركيبات متنوعي گرفته می‌شود. روغن، كاروتنوئيد، ملاس، هسپريدين، پكتين و پوست خشك شده (مصرف دام) به طور مستقيم از پوست فرآوري می‌شود. در گام بعدي از ملاس تركيباتي چون الكل و مخمر غذايي استخراج می‌شود. از روغن پوست نيز تركيباتي چون ترپن، روغن ترپن، آلفا ليمونن و برخي طعم‌دهنده‌ها بدست مي آيد.

محصولات مرتبط